Kitap Tanıtımı: Kojin Karatani, (2023) İzonomi ve Felsefenin Kökenleri, İstanbul, Metis Yayınları, ISBN-13: 978-605-316-140-0
Giriş:
Kojin Karatani’ni eserinde, felsefenin ortaya çıkışını yalnızca düşünsel bir gelişme olarak değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik ilişkilerin dönüşümü bağlamında ele alır. Karatani, özellikle Antik Yunan’daki İyonya toplumunu merkeze alarak, felsefenin kökenlerini “izonomi” kavramı üzerinden açıklamaya çalışır. Kendi tanımıyla: “İzonomi, yöneten ile yönetilenin olmadığı, egemenliğin kurumsallaşmadığı bir eşitlik biçimidir.” yazarın temel tezine göre felsefi düşüncenin doğuşu bu tür bir toplumsal yapı ile doğrudan ilişkilidir. ve Bundan dolayı Felsefenin Yunan da değil de İyon yada ortaya çıktığını söyler. Karatani’ye göre; “Felsefenin kökenini Atina’ya yerleştirmek, onu devletli bir düzenin ürünü gibi düşünmektir.” ancak “Felsefe, egemenliğin askıya alındığı yerde doğar; iktidarın merkezileştiği yerde değil.” Diyerek Felsefenin Yunan da doğduğu tezini kökten reddeder.
Kitabın giriş bölümünde Karatani, MÖ 6. yüzyıl civarında farklı coğrafyalarda ortaya çıkan düşünsel ve dini dönüşümlere dikkat çekerek. Bu dönemde Antik Yunan’da (iyonya) doğa filozofları, Hindistan’da Buda, Çin’de Konfüçyüs ve Lao Tzu gibi figürlerin ortaya çıkması tesadüf olmadığını belirtir. Bu eşzamanlılık, insanlık tarihinde önemli bir zihinsel dönüşüme işaret eder. Geleneksel Marksist yaklaşım bu tür değişimleri ekonomik altyapıya bağlasa da Karatani, bu açıklamanın yetersiz olduğunu savunur. Karatani, felsefeyi anlamak için Marx’ın “üretim tarzı” analizini “mübadele tarzı” ile günceller. “Tarihin motoru sadece kimin ürettiği değil, insanların ürünlerini ve emeklerini hangi kurallarla paylaştığıdır.” Der.
Birinci bölümde; Karatani, İyonya toplumunu ayrıntılı biçimde inceleyerek. İyonya’nın, Antik Yunan dünyasında farklı bir konuma sahip olduğunu belirtir ve İyonya’nın Atinagibi merkezi ve hiyerarşik bir yapıya sahip olmadığını, bunun yerine daha gevşek, eşitlikçi ve açık bir toplumsal düzenolduğunu beliritir. İşte bu düzeni “izonomi” olarak adlandırır. Yazar izonomi’yi yalnızca siyasi bir kavram olarak değil, aynı zamanda düşünsel özgürlüğün de temeli olarak kabul eder. Ve ona göre felsefi düşüncenin doğuşu, bu özgür ortam sayesinde mümkün olmuştur.
Yazar ayrıca, İyonya’daki kolonileşme hareketlerini de bu sürecin önemli bir parçası olarak kabul eder. Kolonileri, merkezi otoritelerden uzak, daha esnek ve eşitlikçi yapılar sunduğunu. Bu durumun, farklı kültürlerle etkileşimi artırdığını ve yeni düşünce biçimlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladığını dile getirir.
İkinci ve üçüncü bölümlerde; İyonya doğa felsefesinin arka planı ve temel özellikleri ele alınır. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes gibi filozoflar doğayı doğaüstü açıklamalara başvurmadan anlamaya çalıştıklarını söyler. Bu yaklaşımın, mitolojik düşünceden kopuş anlamına geldiğini, böylece doğa artık tanrıların müdahalesine bağlı bir alan değil, kendi içinde işleyen bir sistem olarak görülmeye başlanmıştır.
Karatani, İyonya’daki izonomik yapının, bireylerin özgürce düşünmesini ve sorgulamasını mümkün kıldığını. Bu da bilimsel ve felsefi düşüncenin gelişimini hızlandırdığını, ayrıca bu dönemde filozoflar, geleneksel inançları sorgulamış ve alternatif açıklamalar geliştirmiştir olduklarını yazar.
Dördüncü bölümde; İyonya sonrası düşünce ele alınır. Pythagoras, Herakleitos ve Parmenides gibi filozoflar, İyonyageleneğini farklı yönlerde geliştirmiştir. Ancak bu düşünürlerin çoğu, daha kapalı ve hiyerarşik toplumsalyapılarda faaliyet gösterdiklerinden düşünceleri de daha sistematik ve bazen dogmatik bir karakterde olduğunu belirtir.
Beşinci bölümde; ise Sokrates ve Atina demokrasisi incelenir. Atina, genellikle demokrasinin doğduğu yer olarak görülse de Karatani bu görüşe eleştirel yaklaşır. Ona göre Atina demokrasisi, aslında eşitlikten ziyade belirli bir sınıfın egemenliğine dayanır. “Atina demokrasisi, izonominin yerine egemenliğin başka bir biçimini koymuştur.” Bu nedenle İyonya’daki izonomi ile aynı şey olmadığını söyleyerek. Sokrates’in yargılanması da bu bağlamda ele alır. Sokrates, mevcut düzeni sorguladığı için cezalandırılmıştır. Bu durum, Atina’daki düşünce özgürlüğünün sınırlı olduğunu göstergesidir. Platon’un filozof-kral anlayışı da izonomidenuzak, daha hiyerarşik bir modeli temsil ettiğini. Bu nedenle Atina merkezli felsefe anlatısı, hem politik hem de düşünsel açıdan sorunlu bir miras taşıdığının altını çizer.
Sonuç:
Karatani özetle, felsefenin kökenini yalnızca bireysel düşünürlerde değil, onları mümkün kılan toplumsal koşullarda arar. Ona göre İzonomi, bu koşulların en önemlisidir. Eşitlikçi, açık ve özgür bir toplum yapısı olmadan felsefi düşüncenin gelişmesi mümkün değildir. Bu nedenle felsefe tarihi, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin tarihidir.
Kitabın nihai hedefi diyebiliriz ki, felsefeyi bugünün dünyası için yeniden işlevsel kılmaktır. Günümüz demokrasileri, sermayenin ve devletin kıskacındadır. Karatani için izonomi, geçmişe ait bir fosil değil, gelecekte kurulması gereken idealidir.
Felsefenin kökenlerini İyonya’da aramak, aslında insanın tahakkümden kurtulma arayışını yeniden canlandırmaktır.Felsefenin Atina’nın kurumsallaşmış yapısında değil, İyonya’nın (Anadolu’nun batı kıyıları) akışkan ve özgür ortamında doğduğudur. Karatani, Atina demokrasisinin aslında “sahte bir özgürlük” olduğunu savunur. Ve bu tespitlerinden dolayı felsefe tarihi, Karatani’ye göre bir “unutuş” tarihidir.
