Giriş:

Kojin Karatani’ni eserinde, felsefenin ortaya çıkışını yalnızca düşünsel bir gelişme olarak değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik ilişkilerin dönüşümü bağlamında ele alır. Karatani, özellikle Antik Yunan’daki İyonya toplumunu merkeze alarak, felsefenin kökenlerini “izonomi” kavramı üzerinden açıklamaya çalışır. Kendi tanımıyla: “İzonomi, yöneten ile yönetilenin olmadığı, egemenliğin kurumsallaşmadığı bir eşitlik biçimidir.” yazarın temel tezine göre felsefi düşüncenin doğuşu bu tür bir toplumsal yapı ile doğrudan ilişkilidir. ve Bundan dolayı Felsefenin Yunan da değil de İyon yada ortaya çıktığını söyler. Karatani’ye göre; “Felsefenin kökenini Atina’ya yerleştirmek, onu devletli bir düzenin ürünü gibi düşünmektir.” ancak “Felsefe, egemenliğin askıya alındığı yerde doğar; iktidarın merkezileştiği yerde değil.” Diyerek Felsefenin Yunan da doğduğu tezini kökten reddeder.

Kitabın giriş bölümünde Karatani, MÖ 6. yüzyıl civarında farklı coğrafyalarda ortaya çıkan düşünsel ve dini dönüşümlere dikkat çekerek. Bu dönemde Antik Yunan’da (iyonya) doğa filozofları, Hindistan’da Buda, Çin’de Konfüçyüs ve Lao Tzu gibi figürlerin ortaya çıkması tesadüf olmadığını belirtir. Bu eşzamanlılık, insanlık tarihinde önemli bir zihinsel dönüşüme işaret eder. Geleneksel Marksist yaklaşım bu tür değişimleri ekonomik altyapıya bağlasa da Karatani, bu açıklamanın yetersiz olduğunu savunur. Karatani, felsefeyi anlamak için Marx’ın “üretim tarzı” analizini “mübadele tarzı” ile günceller. “Tarihin motoru sadece kimin ürettiği değil, insanların ürünlerini ve emeklerini hangi kurallarla paylaştığıdır.” Der.

Birinci bölümde; Karatani, İyonya toplumunu ayrıntılı biçimde inceleyerek. İyonya’nın, Antik Yunan dünyasında farklı bir konuma sahip olduğunu belirtir ve İyonya’nın Atinagibi merkezi ve hiyerarşik bir yapıya sahip olmadığını, bunun yerine daha gevşek, eşitlikçi ve açık bir toplumsal düzenolduğunu beliritir. İşte bu düzeni “izonomi” olarak adlandırır. Yazar izonomi’yi yalnızca siyasi bir kavram olarak değil, aynı zamanda düşünsel özgürlüğün de temeli olarak kabul eder. Ve ona göre felsefi düşüncenin doğuşu, bu özgür ortam sayesinde mümkün olmuştur.

Yazar ayrıca, İyonya’daki kolonileşme hareketlerini de bu sürecin önemli bir parçası olarak kabul eder. Kolonileri, merkezi otoritelerden uzak, daha esnek ve eşitlikçi yapılar sunduğunu. Bu durumun, farklı kültürlerle etkileşimi artırdığını ve yeni düşünce biçimlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladığını dile getirir.

İkinci ve üçüncü bölümlerde; İyonya doğa felsefesinin arka planı ve temel özellikleri ele alınır. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes gibi filozoflar doğayı doğaüstü açıklamalara başvurmadan anlamaya çalıştıklarını söyler. Bu yaklaşımın, mitolojik düşünceden kopuş anlamına geldiğini, böylece doğa artık tanrıların müdahalesine bağlı bir alan değil, kendi içinde işleyen bir sistem olarak görülmeye başlanmıştır.

Karatani, İyonya’daki izonomik yapının, bireylerin özgürce düşünmesini ve sorgulamasını mümkün kıldığını. Bu da bilimsel ve felsefi düşüncenin gelişimini hızlandırdığını, ayrıca bu dönemde filozoflar, geleneksel inançları sorgulamış ve alternatif açıklamalar geliştirmiştir olduklarını yazar.

Dördüncü bölümde; İyonya sonrası düşünce ele alınır. Pythagoras, Herakleitos ve Parmenides gibi filozoflar, İyonyageleneğini farklı yönlerde geliştirmiştir. Ancak bu düşünürlerin çoğu, daha kapalı ve hiyerarşik toplumsalyapılarda faaliyet gösterdiklerinden düşünceleri de daha sistematik ve bazen dogmatik bir karakterde olduğunu belirtir.

Beşinci bölümde; ise Sokrates ve Atina demokrasisi incelenir. Atina, genellikle demokrasinin doğduğu yer olarak görülse de Karatani bu görüşe eleştirel yaklaşır. Ona göre Atina demokrasisi, aslında eşitlikten ziyade belirli bir sınıfın egemenliğine dayanır. “Atina demokrasisi, izonominin yerine egemenliğin başka bir biçimini koymuştur.” Bu nedenle İyonya’daki izonomi ile aynı şey olmadığını söyleyerek. Sokrates’in yargılanması da bu bağlamda ele alır. Sokrates, mevcut düzeni sorguladığı için cezalandırılmıştır. Bu durum, Atina’daki düşünce özgürlüğünün sınırlı olduğunu göstergesidir. Platon’un filozof-kral anlayışı da izonomidenuzak, daha hiyerarşik bir modeli temsil ettiğini. Bu nedenle Atina merkezli felsefe anlatısı, hem politik hem de düşünsel açıdan sorunlu bir miras taşıdığının altını çizer.

Sonuç:

Karatani özetle, felsefenin kökenini yalnızca bireysel düşünürlerde değil, onları mümkün kılan toplumsal koşullarda arar. Ona göre İzonomi, bu koşulların en önemlisidir. Eşitlikçi, açık ve özgür bir toplum yapısı olmadan felsefi düşüncenin gelişmesi mümkün değildir. Bu nedenle felsefe tarihi, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin tarihidir.

Kitabın nihai hedefi diyebiliriz ki, felsefeyi bugünün dünyası için yeniden işlevsel kılmaktır. Günümüz demokrasileri, sermayenin ve devletin kıskacındadır. Karatani için izonomi, geçmişe ait bir fosil değil, gelecekte kurulması gereken idealidir.

Felsefenin kökenlerini İyonya’da aramak, aslında insanın tahakkümden kurtulma arayışını yeniden canlandırmaktır.Felsefenin Atina’nın kurumsallaşmış yapısında değil, İyonya’nın (Anadolu’nun batı kıyıları) akışkan ve özgür ortamında doğduğudur. Karatani, Atina demokrasisinin aslında “sahte bir özgürlük” olduğunu savunur. Ve bu tespitlerinden dolayı felsefe tarihi, Karatani’ye göre bir “unutuş” tarihidir.

]]> https://besincimevsim.net/kultur-sanat/kitap/izonomi-ve-felsefenin-kokenleri-kitabi-uzerine-bir-inceleme/feed/ 0 https://besincimevsim.net/kultur-sanat/siir/cidam/ https://besincimevsim.net/kultur-sanat/siir/cidam/#comments Tue, 05 May 2026 13:37:29 +0000 https://besincimevsim.net/?p=1240 Aksa üzerime
Sağanak sağanak yağmurlar;
Saklı baharlarda üşüsem
Ansızın,
Soğuk sayhada
Titrese kulaklarım
Dillerim,
Lal olsa bir kaşık sevinçte
Art arda
Avutulsam kekre bir sesle,
Kördüğüm olsa kursakta
Yıllanmış hevesim
Kopsa kökünden
Tufanda fikrim;
Yeni bir hüviyet biçilse
Mazbut boynuma,
Düşse cebimden sökük kefaretim
Ve
Çatlasa göğüs kafesimdeki kuş
Buna (nasıl) dayanacağım!

İnsan yalnızca kurduğu cümlelerin genişliğiyle değil, çizdiği sınırların kesinliğiyle de var olur. Her birey, görünmeyen ama toplumsal ve bireysel ilişkilerde derin anlamlar taşıyan psikolojik ve ruhsal sınırlarla çevrilidir. Bu sınırlar, dışarıdan bakıldığında iletişimi kesen bir duvar veya aşılmaz bir engel gibi algılanabilir; oysa insanın kendi özünü koruma, değerlerini savunma ve kendini tanımlama biçimidir.

Sınırlar, benliğin nerede başlayıp nerede bittiğini belirleyen görünmez haritalardır.
Kişi, nerede duracağını, kime ne kadar alan açacağını ve gerektiğinde nerede “hayır” diyeceğini bildikçe, ne söyleyeceğini de çok daha sahih, köklü ve sarsılmaz bir yerden kurar. Sınırlar, sözlerin boşluğa savrulmasını ve anlamını yitirmesini engelleyen sağlam bir çerçeve işlevi görür; söz ise o korunaklı çerçevenin içine en değerli anlamları özenle yerleştirir.

İnsanın dış dünyanın kaosundan yorulup kendi içine, o mutlak sessizliğe çekildiği anlar vardır. Gürültüden uzaklaşıldığı, kalabalıkların beklentilerinden sıyrılıp sadece kendi iç sesiyle baş başa kalındığı o derin eşikler, sıradan bir yalnızlık değil, varoluşsal bir ihtiyaçtır. Joseph Campbell’ın “balinanın karnı” olarak adlandırdığı bu hâl, hayattan bir kaçış veya basit bir geri çekilişten ziyade, bilinçdışı bir yeniden kurulma, bir kuluçka alanıdır. Bu karanlık ama besleyici alanda dış dünyanın dayattığı sınırlar ve kimlikler silikleşir; insan tüm çıplaklığıyla kendi iç sınırlarıyla, korkularıyla ve potansiyelleriyle karşılaşır. Bu durum, insanın deneyimlediği ilk ve en güvenli sığınak olan anne karnının arketiptik bir yansımasıdır: Dışarıya tamamen kapalı, son derece korunaklı ve en önemlisi, kişiyi yeni bir formda doğuracak kadar dönüştürücüdür.

Gerçekte her doğum, fiziksel ya da ruhsal fark etmeksizin, mevcut bir sınırın aşılması, dar gelen bir kabuğun kırılmasıdır.

İnsan, biyolojik olarak yalnızca bir kez doğmaz; hayat boyu yaşadığı her derin fark edişte, her acı verici ama aydınlatıcı içsel dönüşümde, her büyük kopuş ve kavuşmada defalarca kez yeniden doğar. Gerçekleşen her yeni doğum, peşi sıra yeni sınırları, yeni sorumlulukları ve daha karmaşık, daha derin anlamları da beraberinde getirir. Böylece yaşam denen bu uzun yolculuk, hem zihinden süzülen sözcüklerle hem de iradeyle çizilen sınırlarla ilmek ilmek örülen bir süreç hâlini alır. Bu dinamik süreçte kimi zaman cesaretle kurulan bir cümle insanı beklemediği kadar büyütür; kimi zaman ise ustaca çekilen bir sınır onu yok olmaktan korur.

Neticede bireyin kendi varoluşsal bütünlüğünü sağlaması, dilin inşa edici gücü ile sınırların koruyucu işlevi arasında kurduğu hassas dengeye bağlıdır. Dilde somutlaşan her yapıcı niyet, pratik yaşamda karşılığını bularak etkileşimleri zenginleştirirken; sınırların getirdiği farkındalık bu kazanımların yozlaşmasını önler. İnsan kendi ifade biçimlerinin sorumluluğunu aldıkça ve özerk alanını net bir biçimde tanımladıkça, varoluşuyla kurduğu ilişki son derece sağlam bir zemine oturur. “İnsan şifa bulmadığı tapınağa uğramıyor.” Sınırlarını çizen ve kendi sözünü bulan insanın sığındığı o nihai tapınak, aslında bizzat kendi iç dünyasıdır. Ve tüm bu çaba; en temelde insanın kendiyle tanışması, barışması, varoluşsal sancılarından uzaklaşıp derin bir huzur bularak hayatta kendiyle kol kola yol almasıdır.

Hayat böyle
Bazen anlamlara
Bazen yokuşlara
En çok da kendini sevmelere.
“Sana kendinden başka bir sen yok” diyen şairin nidasıyla
Bahar mevsiminde inecek var…

Bayezid-i Rûmi 15. Asırda yaşamış mutasavvıf bir şair. Sümbül Efendi, Hayreddin Tokâdî, Şeyh Şâban-ı Velî gibi tanınmış tasavvuf büyüklerinin de şeyhi olan Cemâl-i Halvetî’ye mürid olmuş. Mürşidinin yönlendirilmesiyle Edirne’ye yerleşmiş ve burada vefat etmiş. Lâtifi Tezkiresi, kemal ehli olması ve irfanının yüksekliği nedeniyle Bâyezîd-i Bistâmî’yle kıyaslayarak, Bâyezîd-i Sânî diyerek anmış kendisini.

Bayezid Halife’nin günümüze üç önemli yazma eseri ulaşmış. Bunlardan 5500’den fazla beyitten meydana gelen Sırr-ı Cânân,  Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fususu’l-Hikem adlı eserinin manzum şerhidir. Diğer eseri Secencelü’l-ervâh Fâtiha sûresi tefsiri olarak yazılmıştır.  Ṭûru Sînâ isimli eseri ise İbn-i Sina ve eserleri hakkındadır. Kaynaklarda ayrıca Hâşiyetü Envâri’t-tenzîl, Hâşiye alâ Fususu’l-Hikem, Risâletü’l-Vücûd, Şerhu’n-Nusus li Molla Câmî; Şerhu Fususu’l-Hikem, Şerhu’l-Mesnevî adlı eserlerinin olduğu ancak günümüze ulaşmadığı belirtilmektedir.

Hakkındaki kısıtlı bilgilerden devrinin önemli bir şahsiyeti olduğu anlaşılan bu zatın ismini, aşağıya aldığım beytin kime olduğunu merak edince duydum ilk kez.

Beyit şöyle:

Kendi hüsnün hûblar şeklinde peydâ eyledin
Çeşm-i âşıktan dönüp ânı temâşâ eyledin

İlk mısradaki hüsün güzellik demek. Hûb da aynı manada güzel demek. Şairin “kendi hüsnün” ile kast ettiği Hz. Allah’ın güzelliği. Nitekim Haşr Suresi 24. ayette “lehü’l Esmaü’l-Hüsna” terkibi kullanılarak, bütün güzel isimlerin O’na ait olduğu vurgulanır. Allah Teâla gizli bir hazine iken bilinmeyi ve sevilmeyi murâd ederek âlemi ve âdemi halk etmiştir. Buharî ve Müslim’de yer alan bir hadiste Efendimiz: (SAV) “Allah, Âdem’i kendi suretinde yarattı.” (Buhari, İsti’zan 1; Müslim, Birr 115) buyurmaktadır. Bu durumda beyitteki hûb kelimesiyle vurgulanan güzel/güzellik tüm yaratılmışa râci olmakla birlikte asıl vurgu insanadır. Bu izahata göre beyitten; “kendi güzelliğini göstermek için âlemi, âdemi ve tüm bu güzelleri/güzellikleri yarattın, sonra da dönüp âşıkların gözünden bu güzelleri/güzellikleri seyrettin” manası anlaşılmaktadır.

Buhari’de kayıtlı bir Hadis-i Kudsî de bu manayı muhtevi olarak Hak Teâla şöyle buyurur:

“Her kim (bana yakınlaşan) evliyamdan birisine düşmanlık ederse Bana karşı harp ilan etmiştir. Kulum Bana ona farzlarla (kurb-i ferâiz ile) yakın olduğu gibi başka bir şey ile yakın olamaz. O kulum nafilelere devam ettiği sürece de yakınlığı (kurb-i nevâfil) devam eder. Hatta (o derece yakınlaşır ki) ben o kulumu severim. Bir kulumu seversem onun işitmesi (işiten kulağı) Ben olurum, Benim ile işitir. Görmesi (gören gözü) Ben olurum Benim ile görür. Tutan eli Ben olurum Benim ile tutar. Yürüyen ayağı Ben olurum Benim ile yürür. Benden ne isterse istediğini veririm. Bana sığınırsa Ben de onu muhafaza ederim.” (Sahih-i Buhâri, Rikâk 38, Ramuz’el-Ehâdis, s.330/3)

Bursalı Mehmed Tâhir “Osmanlı Müellifleri” kitabında, Beyazıd-ı Rumî’nin bu meşhur beytinin Molla Cami’nin farsça bir beytinden çeviri olduğunu söylüyor. Bayezid Halife aşağıdaki bu beyti berceste haline getirerek Türkçeye kazandırmış:

Ez rûy-ı yâr zâhir ü mazhar yekîst lîk
Der hükm-i akl în diger ân diğer âmede

Farsça beytin manası ise şöyle: Bu şehadet âlemine beş duyu ve akıl penceresinden bakınca âşık ayrı mâşuk ayrı görünür. Ancak yârin bakışıyla bakana Zâhir de mazhar da birdir. Bütün varlık Hz. Allah’ın sonsuz ve kesintisiz esmâ tecellilerinin mazharı, yansıması, meclâsıdır. Ancak sadece insan “zübde-i âlem” ve  “kevn-i câmi”dir. Yani bütün makrokozmos ve kevn-ü fesad âlemi dürülüp bükülmüş, mikrokozmos olarak insanda zuhûr etmiştir. Bu nedenle insan Allah güzelliğinin parlak bir aynada tam olarak tezâhür ettiği mazhardır. Hakikat penceresinden bakıldığında Zâhir de mazhar da birdir. Fakat şehadette/görünüşte “O” başka bu başkadır. Vâcib-i mutlak olan Allah (cc) “Tekvar”dır.  Âlem ve içindeki tüm mümkün varlıkların vûcud bulması hay ve kayyum olan Allah’ın meşiyyetine tâbi olduğu için, zübde-i âlem olan insana ise ancak  “yokvar” denilebilir.

Yakın zamanda yaşamış Yenişehirli Avni Bey’in de (ö.1884)  bu manaya çıkan çok güzel bir beyti var ki ona da bu vesileyle değinmek gerek.

Çünkü sen âyine-i kevne tecellâ eyledin
Öz cemâlin çeşm-i âşıktan temâşâ eyledin.

Manası: Ey Allah’ım! Sen murâd-ı ilâhîn ile bu âlemi yaratmayı diledin, âlemdeki tüm mazharlarda zuhur ettin ve varlık aynasına tecelli ettin. Bu zuhur ve tecellilerin ile kendi cemalinin güzelliğini, güzele/güzelliğe tutkulu âşıkların gözünden temâşa edip durmaktasın.

ben ki
tanrıların bile çılgınca güldüğü
bürokratik temennilere tükürerek
ellerim ceplerimde
yolumun ve yazgımın yarısını geçtim
heybemde zarif kahpelikler
şık giyimli ihanetler
bir bebek vücudunda
infilak etmiş insanlık

ve ben
yola çıkarken nereye gideceğini
kimseye söylemeyecek kadar dargın olan ben
size
yüzünde bozulmuş yeminler gezdiren bir öfke bıraktım
utanmış ve ihbar edilmiş peygamber
bankamatiklerde kırılmış gurur
çarmıha gerilen şüphe
elbet bilirsiniz
günahsız değilken ilk taşı ben attım.

Modernite sanatın bir fantezi dünyası olduğuna, gerçeklikten kaçmanın bir yolu olduğuna inanmamızı istiyor. Hâlbuki sanat gerçeğin tam kendisi. İnsanları harekete geçiren, ilham veren; bir araya getiren ve direnişi ortaya çıkaran güç: Sanat.

Sanat hayatı taklit etmiyor. Aksine, sanat hayatın kendisi; sanatın peşindeyiz çünkü buna ihtiyacımız var. Sanat olmadığı zaman insanlar olarak hata yapan, ümide, ilhama ihtiyaç duyan canlılar olduğumuzu unutuyoruz. Sanata ihtiyacımız var, ruhumuzun sanata ihtiyacı var. Sanat bizi direniş için, harekete geçmek için bir araya getiren güç. Sanat olmadan hareket olamaz. Sanatçılar olmadan devrim olamaz.

Güçlünün zayıfı ezmeye devam ettiği dünyamızda direnişe, direnişler var olduğu müddetçe de sanata ihtiyacımız olacak. Bütün ayaklanmalar, bütün direnişler, bütün devrimler ancak sanatla mümkün olabilir. Sanat, yaşamın kendisi; sanat bize ilham veren insanlar, sanat onların kelimeleri, hikâyeleri ve anlattıkları. Rıfat el Arir, Bisan Owda, Salih el Caferavi, Enes el Şerif. Sanat onlar, sanat onların hikâyeleri. Sanat Gazze. Sanat hayatın güzelliği, sanat hayat ve sanat ölüm. Sanat, bir dava için ölebilmek.

Sanat tek Yaratıcı’ya inanmak. Sanat seni yaratan o güce ve O’nun bulunmak istediğine inanmak. Ve O’nu ancak sanatla, ruhla, O’nun içimize yerleştirdiği cevherle bulabiliriz. Hakikat, adalet, ihsan hepsi O’ndan geliyor. Ve bizim buna nefes alır gibi ihtiyacımız var.

O olmadan, O’nun sanatı, yaratışı olmadan iyilik düşünülemez. O iyinin kendisi. Sanatın peşindeyiz çünkü O’nu arıyoruz. Sanatın peşindeyiz çünkü iyi olmak istiyoruz, hakikati bulmak ve aslolana ulaşmak istiyoruz. Ve bu yalnızca O’nunla, sanatıyla mümkün. Sanat tam da bu. Biz bu yüzden yaratıyor, bu yüzden sanatın peşinden gidiyoruz. Çünkü biliyoruz ki, O olmadan yaşayamaz, O olmadan var olamayız.

Büyük filozof, devrimci ve sanat eleştirmeni Roger Garaudy’nin dediği gibi:

“Allah’ın müteallikinin insana yansıması, sanattaki yaratıcılıktan ilmi buluşa, aşktan devrime kadar bütün şekilleriyle yaratma tecrübesidir. Ortaya bir eser koyan hiç kimse, Allah’ı inkâr edemez, tam aksine O’nun varlığını hisseder. Bunu söylemese bile… Çünkü Allah orada, karşısında hazır ve nazırdır. Tarih içinde ve insanların hayatında yeni bir şey zuhur etmektedir. Devrimin sanat gibi, gerçeklikten çok müteallike ihtiyacı vardır…”

* Etik dışı moderniteye karşı devrim.

Merve KANDAL
Beşinci Mevsim Yazarı

Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid dönemlerinde yaşayan Molla Lütfi, felsefe ve dînî
ilimlerdeki bilgisiyle dikkat çeken ama aynı zamanda mizah ve hicve düşkün sivri dilli bir
âlimdi. “Uslu Şücâ Münazarası” adında bir Harname kaleme almasından mizaha yeteneği
olduğunu anlıyoruz. Üst düzey devlet erkanı ile arası Fatih’e musahib olacak derecede iyi idi.
Fatih ilim ehline ne kadar müsamahakâr ve alakadâr ise, oğlu Bayezid o derecede
muhafazakar ve mesafeli bir padişahtı. Eskiler “kurbet-i sultân âteşi sûzan” demişler. Bu
yakınlık, Molla’nın meslektaşları olan devrin medrese ulemasının kendisinden rahatsız
olmasına, hased ve iftira ile katline ferman vermesine neden oldu.

Molla Lütfi’nin talebelerinden Şeyhülislam İbn-i Kemal’e Yavuz Sultan Selim sorar:
–Molla lütfi sizin üstadınız imiş. İlm-ü fazlı ma’rûf iken katline bâis ne oldu?
Cevap ise mânidar: “Hased-i akran belasına uğradı padişahım!”
İbn-i Kemal devamla, hocasının ince tabiatlı, hoş sohbet ve şakacı bir kimse olduğunu, doğru bildiğini söylemekten ve yanlışları eleştirmekten sakınmadığını bu nedenle düşmanlarının çoğalıp iftira ile helakine sebep olduğunu anlatır Yavuz’a.
Hayatı üzerine bir biyografi kaleme alan Orhan Şaik Gökyay kaynakların hiçbirinde onun ölüm fetvasını doğru bulup katılana rastlamadığını söylüyor. Nitekim ölümü üzerine çok sayıda yas tutanların bulunması ve vefatına düşürülen tarihlerde kendisinin şehit sayılması bu görüşü teyit etmektedir.
Aktarıldığına göre Molla Lütfi mûtat üzere Semaniye medresesinde dersini verdikten sonra
Şeyh Ebû Vefâ zaviyesine gider, ikindi namazının ardından akşam namazına kadar Buhari’den hadis okur ve şerh ederdi. Sahih-i Buhâri’yi okurken cezbeye gelir, gözyaşlarını tutamaz ve ders bitinceye kadar ağlardı. Yine bu derslerden birinde, Buhâri’de Hz. Ali’nin yaşadığı bir olay karşısına geldi. Gazvelerden birinde Hz. Ali’nin vücuduna ok saplanmış, ok kırılmış temren vücudunda kalmıştı. Cerrahlar oku bir türlü çıkaramadığından, yara iyileşmemişti. Hazret bu acıya dayanamaz hale gelmişti. Nihayet namaza durduğunda gelip temreni çıkardılar. Bu sırada namazdaki teveccüh ve huşû hali nedeniyle Hz. Ali okun çıkışından hiçbir acı duymadı.
Mevlâna Lütfi bu kıssayı aktardıktan sonra ağlaya ağlaya;
“İşte hakiki namaz budur, yoksa bizim kıldığımız namaz değil kuru kuruya eğilip kalkmaktır.
Böyle namazdan da kimseye fayda yoktur” der.
Geçmişten aralarında husumet bulunan ve ona hınç besleyen, Arap Molla, Hatipzâde ve İzârî gibi medrese mollaları bu sözü fırsat bilirler. Namaz dedikleri kuru kalkıp eğilmedir, ona itibar yoktur dediğini ve bu sözüyle mülhid olduğunu iddia ederler;

–“Molla Lütfi dâll ve mudildir. Vücûdu dîni mübîni muhildir” diyerek tezvirata başlarlar. Kendisine kızgın olan devrin vezirlerinden İskender Paşa’yı da arkalarına alarak, Lütfi’yi padişaha şikayet ederler ve soruşturma yapılmasını isterler.
Bu şahıslardan Molla Arap’la aralarında geçmişte basit bir konudan bir tartışma yaşanmıştır.
Tartışmanın konusu fıkıhta abdesti bozan şeyler! Sonradan şeyhülislam olan bu kişi padişahın huzurunda Molla Lütfi’ye;
-“Ekser bildiğin felsefiyattır, mühimmât-ı dîniyyeden ve ulûm-u şer’iyyeden nesne nedir bilmezsin. Belki istincâ nedir anlamazsın” der.
Arap Molla uzun boylu ve kabasakal bir adammış. Molla Lütfi bu taciz karşısında kendini
tutamaz ve padişahın huzurunda olduğunu unutup;
-“Kabasakalını elüme eylersen sana istincanın birkaç türlüsünü bildiririm ve nice bilmediğini öğretirim” diye karşılık verir.
Yine hasımlarından olan meslektaşı Hatipzade’nin yazdığı Haşiye-i Tecrid kitabını; –
“müzahrefattır, ben onun ipliğini pazara çıkartırım” diye eleştirmesi aralarındaki husumetin sebebi olur.
Sahn-ı Seman’da beraber müderrislik ettikleri Molla Îzari’yi ise;
-“Tumturaklı konuştuğuna bakmayın, söylediklerinin ne anlama geldiğini kendisi de bilmez,
şöhreti zatına galip, kendi bîmanadır” diyerek eleştirirmiş.
Hakkındaki iftiralar sonucunda, yukarıda adı geçenlerin de aralarında olduğu devrin medrese alimlerinden müteşekkil bir tahkikat heyeti kuruldu. Molla Lütfi’nin söyledikleri yalancı şahitler marifetiyle saptırılarak “namaz dedikleri kuru kalkıp eğilmedir ona itibar yoktur” dediği ve mülhid olduğu iddia edildi. İddialar karşısında;
-“Ben esasta İslam dinindenim. Benim dindarlığımın tadı ilhad zehriyle acılanmamıştır, benim
itikadımın şükrü zeval bulmaktan uzaktır. Benim için bu hususta söylenenler yalan ve boş laftır. Hâşa bende küfür ve ilhad olsun…” diyerek kendini savunduysa da savunmasına itibar edilmedi.

Lütfi’nin kanının dökülmesinin mübah olduğuna karar verildi ve Padişahın da tasdiki ile 1494
yılında idam edilerek öldürüldü.
Kaynaklarda katil fetvası verenlerden Molla Hatipzâde’nin o günün akşamı evine geldiğinde,
Molla Lütfi’nin tenkit ederek yanlışlarını ortaya koyduğu Haşiye-i Tecrid kitabını kastederek;
-“Yanlışlarımı ortaya dökecekti, kitabımı onun elinden kurtardım” dediği rivayet edilir.
Devrin şeyhülislamı Efdalüddin’in Molla Lütfi’nin idamını gerektirir bir suçunun
bulunmadığını söyleyerek heyetten çekilmesi üzerine, Hatipzâde tahkikat heyetinin başına
getirilmiştir. Bu kişinin neden heyetin başına geldiği ve katil fetvası verdiği aktarılan bu
beyanından da açıkça anlaşılmaktadır.

İdamın haksız olduğu hem o dönemde hem de sonrasında pek çok kişi tarafından ifade
edilerek Molla Lütfi’nin şehit olduğu kabul edilmiştir. Kabri Eyüp Sultan’da Feshane binasının
karşısındaki Defterdar Mahmud Çelebi mescidi yakınında, şimdiki ana yolun kenarındadır.

Kaynaklar:
Orhan Şaik Gökyay, Molla Lütfi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1987.
Orhan Şaik Gökyay, Şükrü Özen, “Molla Lütfi” TDV İslam Ansiklopedisi,
https://islamansiklopedisi.org.tr/molla-lutfi
Şükran Fazlıoğlu, “Molla Lütfi”, İslam Düşünce Atlası.
https://islamdusunceatlasi.org/molla-lutfi/112

Baharın yıpranmış yüzü arkamızda
Uçurtmalar iplerini koparmış, rüzgâr kendini unutmuş.
Her fotoğraf bir yara her bakış bir sızı.
Yara izleri bakkal defterlerini aşıyor

Bir kelebeğin kanadı çarpıyor boşluğa,
Ben de çarpıyorum onunla, anlamıyorum.

Kapılar kendi dilinde açılıyor, pencereler sessiz.
Yağmur, şuurunu yitirmiş bir lahza gibi savruk savruk yağmakta ve etrafı
yuğmakta
Kiminin aklı kiminin kalbi altında
Bir şişenin dibinde güneş saklanıyor
Tenim titriyor, hâlâ ağır bir yük var omzumda

Otobüsler duruyor, saatler yorulmuş.
Ruhuma yeniden ruh üfleyip, sokağa öyle çıkıyorum.
Dışarıdan bakınca gülümseyen, içinde kırılmış bin bir parça ayna nüks ediyor
Ruhumun tozu eski bir sahaf dükkanına akşamüstü güneşi gibi yarınlara ve
hatıralara iz bırakmakta.

yorgun bir rüzgâr serinliğinde üşürken gece
küçük ve beyaz parmakların dokunuyor saçlarıma
ey, gönül evimin konuğu
gözlerime sabah mahmurluğu sindiğinde
çırpınıyor göğsümde
yürek işçiliği görmüş bir bakış

aşk derin, iz bırakmış esmer tenime
kor olup sana yandığım günlerden
hasretin sağanak sağanak boşanırken ellerime
yüzün al al
bir perde olup
aralanıyor sen gülerken gecenin kanatları
gül dermiş yüzün, güle banmış dilin
gül okuyup gül kokuyorsun

ey, her sabah alınganlığımı
yemyeşil bir sesle boyayan mevsimin sahibi
içimde kıza ve oğula kesen fidanlar boy verip
bir bahar yağmurunda ıslanırken
her akşam saçlarının duldasına yaslanmaktayım

ruhuma üflenen cemre buğusuyla
ey, elest bezminde yazgıma düşülen aşk
sen ve ben, g/k/ülden ocaklara
Tutunca gönlümüzü bir olmak için
küllenmiş ateşten geçip savruldu sözlerim
sonra seni koydum başucuma
çoğalırken sevgin yılların evinde
sevgilim, usuldan yürü / ki
gönül soframızda ayrılık günleri ayaklanmasın

bağdaş kurup oturmuşken obamıza hüzün
yeşerir mi yine göğün altında hanemizde bin umut
gök aynı gök olsa da eski aşklardan eser yok şimdi.
yamadık düşlerimizle yoksul soframızın kenarlarını
sonra ev nedir bildim
payıma düşen bir avuç mutluluk olsa da
damarlarımda dolanan nisyan sessizliği içinde
unuturum, unutursun, unutur
sanma / ki
benim adım insan…